Multidisciplinaire cursus: Wat is rechtvaardig?

Een zoektocht naar recht, moraal, macht en menselijke waardigheid

Wat is een rechtvaardige samenleving? In deze cursus onderzoeken we dit actuele en tijdloze vraagstuk vanuit filosofische, historische, economische, kunstzinnige en muzikale perspectieven. We verkennen hoe rechtvaardigheid vorm krijgt, onder druk komt te staan en richting kan geven aan actuele maatschappelijke vraagstukken. Reflectie en gesprek staan daarbij centraal.
College 1: Rechtvaardigheid – een filosofische inleiding door Remko van Broekhoven
We verkennen hoe je vanuit een filosofisch perspectief rechtvaardigheid kan invullen, afwegen en beoordelen. Daartoe gaan we primair te rade bij Socrates, Plato en Aristoteles, die dit begrip in de westerse filosofie introduceerden. We passen hun ideeën toe op persoonlijke, politieke en economische actualiteit.
College 2: Vrouwe Justitia en de kunstgeschiedenis door Kitty Zijlmans
Door de westerse kunstgeschiedenis heen is rechtvaardigheid vaak verbeeld, bijvoorbeeld in voorstellingen van God als hemelse rechter. Daarnaast speelt een andere vraag: wie krijgt een plaats in de kunstgeschiedenis? Dit raakt aan het recht om gezien, gehoord en vertegenwoordigd te worden, en aan de vraag wie door de eeuwen heen zijn buitengesloten.
College 3: Internationaal recht door Willem van Genugten
Rechtvaardigheid staat in het internationale recht voor het streven naar een wereldorde waarin politieke macht ten dienste van mensen van vlees en bloed, met respect voor hun rechten. Er wordt geschetst wat die rechten zoal inhouden, en ingegaan op wat er staat tussen droom en daad, met accent op velerlei botsingen tussen recht en politieke, economische en militaire macht.
College 4: Hermann Cohen over ethiek, recht en religie door Rico Sneller
Voor Hermann Cohen valt rechtvaardigheid nooit samen met het bestaande recht. Zij blijft een voortdurende ethische opgave die elke rechtsorde richting geeft en kritisch toetst. Vanuit zijn neokantiaanse denken onderzoeken we waarom zowel rechtspositivisme als natuurrecht tekortschieten. Ook Levinas en Derrida komen kort aan bod als voortbouwers op deze visie.
College 5: Rechtvaardigheid bij John Rawls door Remko van Broekhoven
Eén van de bekendste en meest populaire visies op maatschappelijke rechtvaardigheid vinden we in A theory of justice (1971) van John Rawls. Vooral zijn gedachte-experiment met ‘een blinddoek van onwetendheid’ is beroemd geworden. Ruim 55 jaar verder kijken we hoe ons dit nu al dan niet inspireren kan.
College 6: Rechtvaardigheid in de belastingheffing door Leo Stevens
In dit college schetst Leo Stevens de ontwikkeling van het Nederlandse belastingstelsel vanuit het perspectief van rechtvaardigheid. Van de naoorlogse wederopbouw en het poldermodel tot de invloed van neoliberaal denken en doorgeschoten marktwerking. Ook de toeslagenaffaire en de problemen rond box 3 komen aan bod. Tot slot verkent hij hoe de rechtsstaat kan worden versterkt, zodat niet de macht, maar het recht centraal staat.
College 7: Rechtvaardigheid in de belastingheffing door Leo Stevens
Hoe maken we het belastingstelsel eerlijker, eenvoudiger en effectiever? Leo Stevens onderzoekt de tekortkomingen van het huidige stelsel, de invloed van menselijk gedrag en de rol van democratische besluitvorming. Centraal staat de vraag: hoe verheffen we wetgeving tot recht?
College 8: Rechtvaardigheid in kunst en muziek door Josée Claassen
In een kunstenaarsportret met muziek staat het leven en werk van de Duits-Joodse schilder Felix Nussbaum centraal. Zijn veelbelovende carrière werd abrupt afgebroken doordat hij niet langer mocht exposeren en uiteindelijk de Tweede Wereldoorlog niet overleefde. Zijn verhaal raakt aan thema's als uitsluiting, vervolging, vlucht, vrijheid en rechtvaardigheid.
College 9: Rechtvaardigheid volgens stoïcijnen door Remko van Broekhoven
Wat was al dan niet rechtvaardig volgens klassieke stoïcijnen als Seneca, Epictetus en Marcus Eurelius? En hoe oordelen hedendaagse stoïcijnen over het begrip en de praktijk van rechtvaardigheid? We zien dat het voor hen niet alleen een algemeen, maar ook een individueel ideaal is.
College 10: Rechtvaardigheid en burgerberaad door Edzo Doeve
Niet gezien of gehoord worden is een pijnlijke vorm van ongelijkheid. Wanneer veel mensen dat gevoel delen, groeit de afstand in de samenleving en neemt de polarisatie toe. Burgerberaden kunnen helpen die kloof te overbruggen. Als mensen de ruimte krijgen om met elkaar in gesprek te gaan, blijken zij elkaar vaak beter te begrijpen dan gedacht.
In dit college onderzoekt Edzo Doeve hoe rechtvaardig het is om iedere stem mee te laten tellen. Ook gaat hij in op de grenzen van de meritocratie en de vraag hoe solidariteit kan blijven bestaan in een verdeelde samenleving.