Dissidenten en protest in Rusland: Toen en nu
Stemmen van verzet in een land van censuur en repressie
- Cursusnummer: 27V06
- Vakgebied: Mens en maatschappij
- Locatie: Tilburg
- Seizoen: Voorjaar 2027
- Dag: Woensdag
- Tijd: 13.30 - 15.15 uur
- Cursusdata: 17 februari, 24 februari, 03 maart, 10 maart, 17 maart
- Prijs: € 187.00
- Aantal colleges: 5
- Werkvorm: Lezingencyclus
- Cursusmateriaal:
Aanbevolen literatuur:
Benjamin Nathans (2024) To the Success of Our Hopeless Cause: The Many Lives of the Soviet Dissident Movement. Princeton University Press
Vladimir Boekovski (1979) En de wind keert terug…: Herinneringen van een dissident. Arbeiderspers
Orlando Figes (2003) Natasja’s Dance: A cultural history of Russia. hfd. 7, p.431-522: ‘Russia through the Soviet Lens’. Penguin Books
Alexei Navalny (2026) Patriot: Mijn verhaal. Atlas Contact - Opmerkingen:
Reservedatum inhaalcollege woensdag 24 maart Afbeelding: Samizdat: verboden boeken en fotorolletjes in Sovjet-Rusland
Dissidenten en protest in Rusland: Toen en nu
Stemmen van verzet in een land van censuur en repressie
Vandaag de dag worden dissidenten in Rusland geconfronteerd met enorme repressie. Ze zijn monddood gemaakt, zitten gevangen of worden vermoord. Het bekendste boegbeeld, Navalny, stierf in 2024 in een strafkolonie.
Rusland kent een lange geschiedenis van andersdenkenden. Vroeger gebruikten ze andere tactieken dan nu en de manier van protesteren verandert steeds. Vijf gastdocenten laten zien hoe vanaf de 18de eeuw Russische dissidenten van zich laten horen en wat nu de ontwikkelingen en verwachtingen zijn.
In het Westen werden Russische dissidenten steeds verschillend tegemoet getreden. Tijdens de Koude Oorlog waren de anticommunistische dissidenten hier meer dan welkom. Ze verwierven morele autoriteit en een gigantisch podium. Hun boeken werden wereldwijd bestsellers en hun stemmen klonken luid door via westerse radiozenders, zoals Radio Liberty. In onze tijd gaat het de dissidenten vooral om het aan de kaak stellen van corruptie, de hunkering naar democratie en het veroordelen van de oorlog. De moderne dissidenten dwingen minder respect af in het Westen.
Onderwerpen per college:
Andersdenkenden vóór de dissidenten: Van de achttiende eeuw tot Stalin (Dr. Sander Brouwer) Vanaf de 18de eeuw maakten dissidenten gebruik van allerlei manieren om aan de heersende ideologie te ontsnappen. Welke tactieken waren dat? Brouwer illustreert dit met literaire en andere voorbeelden, van Poesjkin tot de jaren 1920.
Russische dissidenten tijdens de Koude Oorlog en vandaag de dag: Wat wilden ze? Wat konden ze? (Dr. Otto Boele)
Dit college gaat over de opkomst van de dissidentenbeweging in de jaren '60. Wat bezielde deze mensen? Hoe anti-Sovjet of prowesters waren ze werkelijk? We richten ons ook op het heden en de mogelijke parallellen die met de Sovjettijd te trekken zijn. Centraal hierbij staan de biografische kampverhalen van oppositieleider Ilja Jasjin.
Formalisten, non-conformisten en decadenten: Dissidente kunst en kunstenaars in modern Rusland (Dr. Linda Boersma)
Lang niet alle als ‘dissident’ beschouwde Russische kunstenaars hadden politieke bedoelingen met hun werk. En hedendaagse Russische protestkunst is veelal voor buitenstaanders en de censuur onherkenbaar. In hun beeldtaal met kritische boodschappen zijn ze meesters in gecodeerde communicatie. Openlijke kritiek geven alleen Russische kunstenaars in diaspora. Boersma toont voorbeelden van als dissident beschouwde kunst vanaf de Russische revolutie tot nu.
Dissidente geluiden in de Sovjet-Unie vóór de perestrojka en de ontmanteling van de Sovjet-Unie (Drs. Hubert Smeets)
Hoe sijpelden vóór de perestrojka dissidente geluiden in de Sovjet-Unie door naar de maatschappij en hoe smoorden die in een meerstemmigheid? De Communistische Partij van de Sovjet-Unie ging ten onder in de ideologische strijd tussen kadaverdiscipline en opportunisme. Dit zou leiden tot de ontmanteling van de Sovjet-Unie en tot een nieuwe dictatuur in Rusland.
Protest, conformisme en creativiteit in Oost-Europa (Prof. Dr. Ellen Rutten)
Dissidenten zijn zelden alleen helden tegenover machthebbers. Hun geschiedenis bestaat ook uit compromissen, stiltes en creatieve omwegen. Door binnen maar ook buiten Rusland te kijken – met name naar de Praagse jarenzestigfilm Madeliefjes – onderzoeken we hoe verzet ontstaat en waarom grenzen tussen conformisme en oppositie vaak minder scherp zijn dan gedacht.
dr. Rieke Leenders en gastdocenten
Dr. Rieke Leenders (coördinator) is antropoloog en Rusland-deskundige, eerder werkzaam bij de afdeling Culturele Antropologie, Universiteit Utrecht, HOVO Utrecht en bij Russische universiteiten. Zij organiseert en geeft colleges over Rusland bij HOVO's en andere instellingen en is lid van de wetenschappelijke adviesraad van het Nederlands Instituut in Sint-Petersburg (NIP). Voor HOVO Brabant is zij inhoudelijk verantwoordelijk voor de Leergang ‘De “Russische ziel” ofwel de tragedie van een volk’, voor extra Ruslandcursussen en voor de gastdocenten. Haar proefschrift Als De Hemel Valt: Bescherming Bevolking tussen fantasie en werkelijkheid (2001) bevat analyses van de Nederlandse collectieve beeldvorming van Rusland in de Koude Oorlog.
Dr. Joris van Bladel is slavist en militair deskundige en verbonden aan het Egmont Instituut in Brussel. Hij heeft meer dan dertig jaar ervaring in de studie van de Russische civiel-militaire relaties. Hij publiceerde in 2025 Land van het grote sterven: Hoe Rusland de westerse logica tart.
Dr. Gijs Kessler is senior onderzoeker aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in de sociale en economische geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie. Van 2002 tot 2016 woonde en werkte hij in Moskou, waar hij naast zijn werk voor het IISG lesgaf aan de New Economic School. In 2022 publiceerde hij Rusland, land dat anders wil zijn: Een terugblik op de dertig jaar verandering in Rusland.
Dr. Gunlaz Sibgatullina is universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en gastonderzoeker aan George Washington University. Eerder studeerde ze in Moskou (Linguïstische Staatsuniversiteit) en Mainz (Johannes Gutenberg Universiteit). Ze is gepromoveerd aan de Universiteit Leiden met een proefschrift over de wisselwerking tussen taal en religie in Rusland. In 2020 publiceerde ze Languages of Islam and Christianity in Post-Soviet Russia.
Drs. Hubert Smeets is medewerker van NRC en medeoprichter van het kenniscentrum platformraam.nl. Als historicus en journalist schrijft hij over binnenlandse en buitenlandse politiek. Smeets heeft verschillende boeken over Rusland op zijn naam staan. In 2004 verscheen Erfenis van een wereldrijk: Van Sovjet-Unie tot Rusland, dat hij samen met fotograaf Oleg Klimov maakte. Uit 2015 stamt De wraak van Poetin: Rusland contra Europa.
Dr. Linda Boersma is kunsthistoricus en eerder werkzaam aan de Universiteit Utrecht als docent moderne kunst en kunsttheorie. Zij promoveerde in 1997 op het werk van Kazimir Malevitsj (Kyiv 1879 - Leningrad 1935) en de receptie daarvan in met name West-Europa. Zij publiceerde over zowel moderne en hedendaagse kunst als over de Russische avant-garde in tal van wetenschappelijke publicaties, tentoonstellingscatalogi en tijdschriften. In 2022 verscheen ‘Dutch Responses to the 010 Exhibition in Amsterdam’ en 'Theo van Doesburg: Reporting on Revolutionary Russian Art’ in: I. Wünsche, Miriam Leibner (ed.), 100 Years on Revisiting the First Russian Art Exhibition of 1922.