Entartet: muziek die niet mocht klinken

Vervolging, oorlog en de wedergeboorte van een vergeten repertoire

De muziek van talloze scheppende componisten en uitvoerende musici werd tussen 1933 en 1945 als ‘entartet’ bestempeld. Wat betekende dit voor hen? Welke gevolgen had het voor hun leven en werk? Feit is dat het culturele hart van Centraal-Europa binnen één generatie ingrijpend van gezicht veranderde.

Nog altijd, meer dan tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, kunnen we ons nauwelijks een volledig beeld vormen van wat verloren is gegaan. Deze themadag wil bijdragen aan een beter begrip van dat culturele en menselijke verlies.

Allereerst wordt de oorsprong van het begrip ‘entartet’ toegelicht, evenals de ontwikkeling ervan tijdens de Weimarrepubliek en in de jaren voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog. Vervolgens wordt ruim aandacht besteed aan het muzikale modernisme van diverse componisten en aan de vaak vijandige reacties van critici op hun destijds verboden en later grotendeels vergeten muziek. Daarbij komt ook de gedwongen muzikale ballingschap na 1933 aan bod, die zich zelfs uitstrekte tot Nederland, met verboden, uitsluiting en verbanning als gevolg.

Daarnaast wordt onderzocht hoe componisten muzikaal reageerden op oorlog en vervolging, zowel tijdens als na de Tweede Wereldoorlog. Hun composities weerspiegelen niet alleen de werkelijkheid van oorlog en onderdrukking, maar geven ook uitdrukking aan persoonlijke ervaringen, herinneringen en indrukken. Het betreft muziek van mensen die haar schreven, uitvoerden en ervan leefden: muziek die ontstond te midden van bezetting en oorlogsleed, en die tegelijkertijd een afspiegeling vormt van de voortdurende ontwikkeling van de moderne klassieke muziek in de twintigste eeuw.

Deze themadag opent de oren voor muziek die in deze periode werd gecomponeerd en die gelukkig nog altijd klinkt. Zo draagt zij bij aan het levend houden van de herinnering aan wat verloren ging én aan wat behouden bleef. Daarmee eren we de nalatenschap van de vele kunstenaars die, ondanks vervolging en vernietiging, blijvende sporen hebben nagelaten in onze muzikale cultuur.