Hoe democratieën verdwijnen in Europa 1919-1939

Omslag tijdens het Interbellum

De parlementaire democratie in Europa staat onder druk. De optimistische verwachtingen van na de Koude Oorlog hebben plaatsgemaakt voor zorg over polarisatie, populisme en afbrokkelend vertrouwen in democratische instituties. Een vergelijkbare ontwikkeling deed zich voor in het Europa van het interbellum: in de jaren na de Eerste Wereldoorlog leek de democratie aan een opmars bezig, maar binnen twee decennia hadden dictaturen in de meeste landen de overhand.

Wat ging er mis? Waarom hield de democratie in zoveel landen geen stand? En wat kunnen we daarvan leren voor het heden?

Tijdens deze themadag onderzoeken we deze vragen aan de hand van vijf thematische blokken. 

Blok 1: De omslag: Een democratisch Europa 
In het begin van de jaren twintig van de twintigste eeuw leek in Europa een nieuw ‘democratisch’ tijdperk aangebroken. In veel landen werd een nieuwe, democratische grondwet aangenomen, het kiesrecht sterk uitgebreid en de macht van het parlement vergroot. Het ging als normaal gelden dat volkeren recht hebben op zelfbeschikking en dat ‘het volk’ in een land soeverein is.  Europa leek ‘safe for democracy’.

Blok 2: De terugslag: Een Europa van dictators 
Vaak echter functioneerde de democratie slecht. Regeringen wisselden elkaar erg snel af. In parlementen waren vaak zoveel elkaar onverzoenlijk bestrijdende partijen vertegenwoordigd dat ze tot weinig besluiten kwamen. Vaak ging men ertoe over te regeren met behulp van noodverordeningen, bijzondere regelingen en zakenkabinetten en deed men een beroep op sterke mannen. Er was veel politiek geweld. Na verloop van tijd was in veel landen van democratie geen sprake meer 

Blok 3: Factoren die ervoor zorgden dat de parlementaire democratie slecht functioneerde
Het idee dat democratie van de ene dag op de andere ingevoerd kan worden, bleek te optimistisch. Het ontbrak vaak aan basale voorwaarden voor een efficiënt functionerend democratisch bestel waarin aan de massa van de bevolking en aan volkspartijen een centrale rol is toebedacht. De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog en van de wijze waarop die werd afgesloten, de machtsovername door de bolsjewieken in Rusland, de Grote Depressie en het onvermogen die adequaat te bestrijden, belemmerden uiteraard ook een goed functioneren.

Blok 4: Actoren die ervoor zorgden dat de parlementaire democratie slecht functioneerde 
Het feit dat het politieke bestel in veel landen democratischer werd, betekende niet dat iedereen overtuigd ‘democraat’ was geworden. Dat gold uiteraard met name voor diegenen die voor de Eerste Wereldoorlog de macht in handen hadden gehad. Maar ook veel politieke partijen en bewegingen, rechtse maar ook linkse, stonden vaak van meet af aan sceptisch tot ronduit afwijzend t.o.v. de parlementaire democratie. Die had veel minder verdedigers dan wij nu zouden verwachten.

Blok 5: Alternatieven en lessen
Welke kritiek had men dan op de bestaande parlementaire democratie en in hoeverre sneed die kritiek hout? Veel critici beweerden dat zij weliswaar de parlementaire democratie en zeker de bijbehorende partijpolitiek verafschuwden, maar dat zij wel degelijk democraten waren. Wat voor alternatieven stelden zij dan voor en hoe verdedigden zij de stelling dat die ‘democratisch’ zouden zijn?

In elk van de vijf blokken zullen steeds vergelijkingen met de huidige situatie worden gemaakt.