Menu

De evolutie van de geest, van blinde reflex naar ‘willen’ en ‘weten’

De evolutie van cognitie: van blinde reflex naar inzichtelijk handelen en besef.

De evolutie van de geest, van blinde reflex naar ‘willen’ en ‘weten’

Aristoteles onderscheidde niveaus van ‘zijnswijzen’, opstijgend van levenloos, via planten en dieren naar de mens. Die laatste onderscheidt zich doordat hij niet alleen ‘voelt en streeft’ zoals het dier, maar ook ‘beseft en begrijpt’. Door zijn ratio is de mens meer dan een machine zoals het dier, meende Descartes. In het Cartesiaanse dualisme wordt de geest als wezenlijk verschillend beschouwd van het lichamelijke. De hedendaagse gedrags- en neurowetenschappen stellen dit dualisme ter discussie. De vraag rijst in hoeverre ons menselijke ‘kennen’ verschilt van het ‘kennen’ bij andere soorten en of er in dit opzicht evolutionaire continuïteit is. Ook het dier vormt zich een ‘beeld’ van ‘zijn wereld’, i.e. zijn ontologie. De Duitse bioloog Von Uexkühl heeft hiervoor een eeuw geleden de term Umwelt gebruikt. Die bestaat uit een Merkwelt en een Wirkwelt (die ik parafraseer als “weetwereld” en “wilwereld”). Deze ontologie wordt, evenals bij ons, gevormd binnen de potenties, die als evolutionaire aanpassingen zijn gegroeid. Onze menselijke cognitie is verbonden met besef. De vraag in hoeverre, en waarvan andere soorten ‘benul’ hebben beheerst momenteel de gedragsbiologie. Daarbij duiken vragen op als: Zijn er diersoorten, waarbij de kennis zich ook uitstrekt tot het ’weten’ en ‘willen’ van andere dieren? Tot kennis over ‘zichzelf’? Kennen zij ‘empathie’? We gaan ‘de geest’ steeds beter begrijpen als een natuurlijk verschijnsel dat voortspruit uit in de evolutie ontwikkelde organismale vermogens. Een en ander leidt tot filosofische herbezinningen over de aard van de geest (zie b.v. Daniel Dennett, Van Bacterie naar Bach den Terug).

De cursus verschaft kennis en inzicht over recente ontwikkelingen in de gedragsbiologie en cognitieve ethologie en de wisselwerkingen tussen wetenschappelijke ontwikkelingen in dit veld en filosofische opvattingen over het wezen van de mens en diens positie in de levende natuur.

Na de cursus is er op … een dagexcursie van Burgers’ Zoo in Arnhem met 2 uur college plus een bezoek aan chimpansees en gorilla’s. De cursusprijs is inclusief toegang tot het park, koffie/thee en een college en rondleiding van de docent. Vervoer, parkeren en lunch zijn op eigen gelegenheid.

  • Cursusnummer: 19V30
  • Vakgebied: Natuurwetenschappen
  • Locatie: Eindhoven
  • Seizoen: Voorjaar 2019
  • Dag: Donderdag
  • Uiterste inschrijfdatum:
    24 januari 2019
  • Tijd: 13.30 – 15.15 uur
  • Cursusdata: 14-feb, 21-feb, 28-feb, 14-mrt, 21-mrt, 28-mrt, 23-mei,
  • Prijs: € 245.00 6 colleges en 1 excursie inclusief lesmateriaal.
  • Werkvorm: Hoorcollege met mogelijkheid tot vragen/discussie
  • Literatuur:

    Aanbevolen literatuur:
    Dennett, D.C., 2017: From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds. New York, Norton

    Dennett, D.C., 2017: Van Bacterie naar Bach en Terug: De Evolutie van de Geest.  Amsterdam/Antwerpen, Atlas Contact

    De docent stelt digitaal lesmateriaal beschikbaar via de website.

  • Opmerkingen:

    Reservedatum inhaalcollege 04-04 

Jan van Hooff

Prof. dr. Jan van Hooff is een Nederlandse emeritus hoogleraar Gedragsbiologie en Socio-ecologie. Van Hooff studeerde biologie in Utrecht en Oxford en promoveerde op een onderzoek naar sociaal gedrag en communicatie bij mensapen. Vooral zijn vergelijkende studies over gelaatsexpressies bij apen en mensapen, in het bijzonder over de evolutie van lachen en glimlachen, hebben de aandacht getrokken.

Momenteel is hij onder meer wetenschappelijk directiemedewerker van de Koninklijke Burgers' Zoo te Arnhem. Hij was tot voor kort secretaris-generaal van de International Primatological Society en voorzitter van het Jane Goodall Instituut Nederland. Verder is Van Hooff lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en Officier in de Orde van Oranje-Nassau.