De Spaanse Burgeroorlog

De complexiteit achter een verdeelde natie

Negentig jaren geleden begon de Spaanse Burgeroorlog. Slechts vijf jaren na het uitroepen van de Tweede Republiek in 1931, die bij grote delen van de bevolking veel enthousiasme had opgeroepen, vond in Juli 1936 een militaire coup plaats die in een burgeroorlog uitmondde. 
Die is lang voorgesteld als een strijd tussen ‘kampen’: links tegen rechts, de a- of zelfs anti-religieuzen tegen de Katholieke Kerk, militairen en politie tegen ‘het volk’. Dat is een karikatuur. 

Links was en bleef hopeloos verdeeld en vocht onderling zelfs gewapende conflicten uit. Aan de kant van de katholieke opstandelingen vochten ook Marokkaanse moslims en antikatholieke Nazi’s, terwijl katholieke Basken de kant van de Republiek kozen. Wanneer leger en politie niet zo verdeeld waren geweest, zou hun coup vrijwel zeker direct ‘succesvol’ zijn geweest. 

Toen de oorlog begon, was Spanje een labyrint van partijen, bewegingen en groepen die alle denkbare ideologieën aanhingen. De situatie werd nog complexer doordat het uitbreken van de oorlog in een aantal regio’s de aanzet gaf tot een sociale revolutie en het conflict bovendien een internationale dimensie kreeg. De Republiek ontving vooral steun van de Sovjet-Unie en de Internationale Brigades, de opstandelingen vooral van Italië, Duitsland en Portugal. Die steun ging vaak gepaard met inmenging in de Spaanse politiek. 

Wie Spanje in de jaren dertig van de vorige eeuw bestudeert, stuit op anarchisten, communisten, socialisten, liberalen, conservatieven, reactionairen, fascisten, monarchisten, republikeinen, klerikalen en antiklerikalen. Bestudering van de Spaanse Burgeroorlog biedt zo de mogelijkheid de voornaamste tegenstellingen en ideologieën te bestuderen die de geschiedenis van Europa in de eerst helft van de twintigste eeuw vormgaven. Aan het einde van de strijd was van labyrint geen sprake meer en waren de verhoudingen duidelijk: Er waren winnaars en verliezers en dat zou decennia zo blijven. De hoeveelheid literatuur over de Burgeroorlog is overweldigend. 

Tijdens zijn colleges zal Peer Vries, die al sinds de dood van Franco in 1975 dit conflict heeft bestudeerd, een overzicht bieden van de resultaten van recent onderzoek van historici in en buiten Spanje en daarbij aandacht schenken aan al de zojuist beschreven facetten.