Hoe modern is het Rusland van Poetin?

Lezingenreeks met diverse gastsprekers

Vijf Ruslandexperts laten in deze cursus zien dat de modernisering van Rusland er anders uitziet dan in het Westen en ook anders dan in de andere ex-Sovjetlanden. In de jaren ’90 dacht menigeen dat het land zou gaan verwestersen en van de leiders verwachtte men dat ze het land verder zouden democratiseren. Dit is niet gebeurd en gaat voorlopig ook niet gebeuren. In Rusland zijn al eeuwenlang talloze ideeën geformuleerd die pleiten voor een alternatieve modernisering, dus niet aanpassen aan het Westen, maar een eigen weg bewandelen. Modernisering betekent hier historisch gezien vooral hervorming van de maatschappij om beter te kunnen concurreren of samen op te trekken met het Westen. In de naam daarvan lanceerde Stalin en ook Jeltsin hun hervormingen. Hoe deden zij het en hoe doet Poetin het nu?

Opsomming onderwerpen per college:

College 1: Rusland als verdediger van traditionele waarden (Sibgatullina)

Onder het presidentschap van Poetin heeft Rusland zich nadrukkelijk gepositioneerd als verdediger van traditionele waarden. Wat begon als een interne natievormingsstrategie - de vervanging van mislukte socialistische waarden door conservatieve, religieuze normen - is al snel uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van het Russische buitenlandse beleid. Vandaag de dag promoot Rusland traditionele waarden als antwoord op het liberalisme, niet alleen binnen de voormalige Sovjetruimte, maar ook in het bredere gebied dat vaak wordt aangeduid als het Mondiale Zuiden.

College 2: Stalins modernisatie en de vernietiging van het platteland (Kessler)
De collectivisatie van de landbouw was Stalins antwoord op de uitdaging om te moderniseren. Vanaf 1929 werden de boeren in de Sovjet-Unie gedwongen toe te treden tot collectieve boerderijen, de beruchte kolchozen. Het idee was dat deze collectieve boerderijen de ruggengraat zouden vormen van een moderne agrarische sector die de groeiende industrie en de steden zou kunnen voeden. In de praktijk kwamen ze echter neer op een instrument van dwangexploitatie, die het productiepotentieel en de maatschappelijke veerkracht van het platteland brak. Met langdurige gevolgen, die zich tot op heden doen voelen.

College 3: Het leger als spiegel van de Russische samenleving? (Van Bladel)
Wat zegt de structuur, mentaliteit en werking van het Russische leger over het land zelf? Vanuit zijn boek Land van het Grote Sterven verkent Van Bladel hoe militaire cultuur, collectieve opofferingsidealen en geweld als ordenend principe diep verankerd zijn in de Russische samenleving. En waarom dit inzicht essentieel is om de oorlog en de politieke stagnatie van vandaag te begrijpen. In het college besteedt de docent nadrukkelijk aandacht aan de nuance, want de realiteit blijkt chaotisch en bovenal menselijk.

College 4: Over de moderniteit van het maffia-fascisme in Rusland (Smeets)
De Russische ‘cosa nostra’ is de staat zelf. Rusland wordt geregeerd door een mix van maffiose clans en inlichtingendiensten. Dit systeem, gelegitimeerd door een messianistisch-religieuze ideologie die door het Kremlin en de Kerk in binnen- en buitenland wordt uitgedragen, is de uitkomst van de weigering om na de Koude Oorlog te onderkennen dat Rusland geen imperiale mogendheid meer was. Dit onverwerkte verleden heeft zich in de loop van een kwart eeuw omgezet in onverholen expansieve agressie. Smeets noemt dit ‘negatieve integratie’.

College 5: Nieuwe kunst voor een nieuwe maatschappij (Boersma)

In dit college wordt gekeken naar de Russische kunst vanaf de 19e eeuw tot (voor zover mogelijk) nu, waarin kunstenaars zich inzetten voor een eerlijke en rechtvaardige maatschappij. De nadruk ligt hierbij op de jaren rond de Revolutie van 1917, toen avantgardistische kunstenaars hun radicale werk zagen als een directe bijdrage aan een nieuwe klasseloze maatschappij. Met name vrouwelijke kunstenaars speelden hierin een belangrijke rol.